Gemi ve saha kumanyasında fatura ve ihracat kayıtları, tedarikçiler ile kurum satın alma birimlerinin en sık hata yaptığı operasyonel süreçlerin başında gelir. Dış sefere çıkan gemilere yapılan kumanya teslimleri yasal olarak ihracat hükmünde kabul edilirken, karasal sahalara (maden, enerji, offshore platform) yapılan tedariklerde ise farklı belgelendirme ve vergisel kurallar devreye girer. Bu rehber, her iki tedarik kanalında doğru fatura düzenlemek ve ihracat kayıtlarını eksiksiz tutmak için temel ilkeleri aktarır.
Gemi Kumanyasında İhracat Hükmü: Temel İlke
Serbest dolaşımda bulunan yakıt ve yağlar ile kumanyaların dış sefere çıkan gemi, bot ve diğer deniz taşıtları ile hava gemilerine verilmesi ihracat hükmündedir. Bu belirleme, kumanya tedarikçisi açısından kritik bir anlam taşır: yurt içinde fiziksel olarak gerçekleşen bir teslimat, gümrük mevzuatı çerçevesinde ihracat sayılmakta ve buna uygun belgelendirme zorunluluğu doğmaktadır.
Dış sefere çıkan Türk ve yabancı bayraklı deniz ve hava taşıtlarına serbest dolaşımdaki eşyadan yapılan kumanya, yakıt, yağlayıcı madde ile işletme ve donatım eşyası teslimlerinde Ticaret Bakanlığı’nca yayımlanan genelgede belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde işlem yapılmaktadır. Dolayısıyla tedarikçilerin, ilgili Ticaret Bakanlığı genelgesini ve güncel mevzuatı düzenli olarak takip etmesi zorunludur.
Bu süreçte hangi deniz aracının “dış sefer” kapsamında değerlendirildiği belirleyicidir. Gemi Kumanyasında Uluslararası Standartlar rehberinde ele alındığı üzere, bayrak ve sefer türü bu ayrımı doğrudan etkiler. Seferin niteliği konusunda tereddüt yaşandığında ilgili gümrük idaresinden teyit alınması önerilir.
Kumanya Tesliminde Belge Düzeni
Ürünlerin deniz taşıtlarına ihracat hükmünde teslim edilmesinde sevk irsaliyesi veya teslim fişi/teslim makbuzu düzenlenmekte; teslim eden ve teslim alan taraflarca imzalanması gereken belge üzerinde gümrük idaresince işlem yapılmaktadır.
Teslim işlemleri Tek Pencere Sistemi’nde “Eşya Teslim Listesi” seçilerek kaydedilmekte; sevk irsaliyesi veya teslim fişinin bu listeye ek olarak Tek Pencere Sistemi’ne yüklenmesi ise ilgili yükümlünün tercihine bırakılmaktadır.
Sevk irsaliyeleri, teslim fişleri ve makbuzlar, ilgili yükümlü tarafından gümrük idaresinin talebi halinde sunulmak üzere mevzuatta belirlenen süreler dahilinde muhafaza edilmek zorundadır. Bu nedenle belge arşivleme sisteminin önceden kurgulanması, denetim süreçlerinde ciddi zaman ve maliyet tasarrufu sağlar.
Tamamlayıcı Beyan ve Süre Yönetimi
Genelge kapsamında teslim edilen eşyaya ilişkin tamamlayıcı beyan, en geç teslimin yapıldığı ayı takip eden ayın ilk 7 iş günü içinde yapılmakta; bu sürenin kontrolünde tamamlayıcı beyanın tescil tarihi esas alınmaktadır.
Teslimi yapan firma tarafından teslim konusu eşya için yapılacak tamamlayıcı beyan, BİLGE sisteminin “Detaylı Beyan” modülünde “1000” rejim koduyla ve Basitleştirilmiş Usul Kodu (BS) 16 seçilmek suretiyle yapılmaktadır. Süre aşımı ve hatalı kod girişleri gümrük işlemlerini doğrudan etkiler; bu yüzden lojistik ve muhasebe ekiplerinin süreç takvimini birlikte yönetmesi önemlidir.
İhracat beyannamesinin yanı sıra, sözlü beyan formu, özel fatura ve kumanya listesi ile ihracına izin verilen eşyanın gümrük işlemleri bu belgeler aracılığıyla yürütülür. Kumanya listesi bu nedenle yalnızca operasyonel bir kayıt değil, aynı zamanda yasal nitelik taşıyan bir gümrük belgesidir.
KDV İstisnası ve Fatura İçeriği
KDV Kanunu’nun ilgili maddesi ile ihracat teslimleri ve bu teslimlere ilişkin hizmetler ile yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler katma değer vergisinden istisna edilmiştir. Gemi kumanyasının ihracat hükmünde teslim sayılması, bu istisnadan yararlanmanın ön koşulunu oluşturur.
İstisna fatura, normal bir faturadaki tüm bilgileri içermekle birlikte KDV alanı boş bırakılır ve “İstisna Kodu” belirtilir; ihracat istisnasında fatura üzerinde “KDV Kanunu 11/1-a Maddesi – İhracat İstisnası” gibi bir açıklama yer alır.
İhraç kayıtlı kodlar, faturalamanın hangi vergi istisnasına tabi olduğunu resmileştiren kritik bilgiler içerir; bu kodlar KDV iadesi, tecil–terkin süreçleri ve dış ticaret işlemlerinin mevzuata uygun olarak tamamlanmasını sağlar. Yanlış ya da eksik kod girilmesi, satışın “ihraç kayıtlı” sayılmamasına, beyannamelerle uyumsuzluk oluşmasına ve vergi dairesi işlemlerinin aksamasına yol açabilir.
Güncel istisna kodları ve e-fatura uygulama gereklilikleri değişkenlik gösterebileceğinden, bu alandaki güncel mevzuatın Gelir İdaresi Başkanlığı kanallarından teyit edilmesi gerekmektedir.
Saha Kumanyasında Fatura ve Kayıt Düzeni
Maden sahaları, enerji tesisleri ve offshore platformlara yapılan kumanya teslimleri, gemi kumanyasından farklı bir hukuki çerçevede değerlendirilir. Bu teslimlerde taraflar genellikle yurt içi kurumlar olduğundan standart ticari fatura düzenlenir; ancak teslimat noktasının uzak ve erişim güçlükleri barındıran bir konum olması, belge zincirinin doğru kurgulanmasını zorunlu kılar. Uzak Sahalarda Gıda Lojistiği rehberinde bu operasyonel kısıtlar ayrıntılı ele alınmaktadır.
Saha tedarikinde fatura tarihinin teslim tarihiyle örtüşmesi ve sevk irsaliyesinin doğru bilgileri içermesi önemlidir. İhracatta, mal için düzenlenmesi gereken faturanın fiili ihraç tarihinden itibaren yedi gün içinde düzenlenerek kanuni süre içerisinde kayıtlara alınması gerekmektedir. Yurt içi saha teslimlerinde de benzer bir fatura-teslim tarihi disiplini, mali denetimlerde belge uyumunu korumak açısından kritik öneme sahiptir.
Maden ve Enerji Sahalarında İaşe Organizasyonu konusunda daha fazla bilgi almak isteyen kurumlar için bu rehber, saha özgü operasyonel gereklilikleri ele almaktadır.
Fatura Tarihinin Fiili Teslimle Uyumu
İhracat teslimlerinde mal fiilen ihraç edilmedikçe satış akdi tamamlanmamış sayılmakta ve tahakkuk etmiş bir kazançtan söz edilememektedir; istisnayı ve iade hakkını doğuran olay, ihraç konusu malın Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesini terk ettiği tarihte gerçekleşmiş olmaktadır.
Bu nedenle ihracat teslimi, ihraç faturasının kesildiği ayda değil, malın Türkiye gümrük bölgesinden çıktığı aya ait KDV beyannamesinde ve bu tarihteki TCMB döviz alış kuru üzerinden gösterilmektedir. Kumanya tedarikçilerinin muhasebe departmanları, bu tarih uyumunu doğru yönetmediğinde dönemsel KDV beyannamelerinde hata riski doğabilir.
Not: Gemi kumanyasında ihracat hükmü, teslim yapılan aracın dış sefere çıkıp çıkmadığına bağlıdır. İç sularda faaliyet gösteren veya kıyı seferinde kalan deniz araçlarına yapılan teslimler farklı mevzuata tabi olabilir. Sefer türüne ve araca ilişkin her işlem öncesinde güncel mevzuattan ve ilgili gümrük idaresinden teyit alınması zorunludur.
Gemi ve Saha Kumanyası Karşılaştırması
| Kriter | Gemi Kumanyası (Dış Sefer) | Saha Kumanyası (Kara) |
|---|---|---|
| Yasal statü | İhracat hükmünde teslim | Yurt içi ticari satış |
| Temel belge | Sevk irsaliyesi / Teslim fişi + Eşya Teslim Listesi | Ticari fatura + Sevk irsaliyesi |
| Gümrük kaydı | Tek Pencere Sistemi (zorunlu) | Gerekmez (yurt içi teslim) |
| Tamamlayıcı beyan | Takip eden ayın ilk 7 iş günü içinde | Uygulanmaz |
| KDV durumu | İhracat istisnası (mevzuat teyidi gerekli) | Standart KDV uygulaması |
| Muafiyet kodu | Faturada istisna kodu zorunlu | Standart fatura kodu yeterli |
| Belge saklama | Mevzuatta belirlenen süreler boyunca | Vergi Usul Kanunu’na göre |
| Operasyonel risk | Yüksek (sefer türü, bayrak, süre uyumu) | Orta (teslim yeri erişimi, soğuk zincir) |
İlgili rehberler
Sık sorulan sorular
Dış sefere çıkan gemilere yapılan kumanya teslimleri neden ihracat hükmünde sayılır?
Gümrük mevzuatı gereği, serbest dolaşımda bulunan malların dış sefere çıkan deniz araçlarına verilmesi ihracat hükmünde kabul edilir. Bu çerçevede tedarikçi, yurt içinde fiziksel olarak gerçekleştirdiği teslim için ihracata özgü belge ve kayıt yükümlülüklerine uymak zorundadır. Sefer türüne ve araca göre uygulama farklılık gösterebileceğinden ilgili genelge ve güncel mevzuat düzenli takip edilmelidir.
Kumanya tesliminde tamamlayıcı beyan ne zaman yapılmalıdır?
Tamamlayıcı beyan, teslimin yapıldığı ayı takip eden ayın ilk 7 iş günü içinde yapılmalıdır. Bu sürenin kontrolünde tamamlayıcı beyanın tescil tarihi esas alınır. Süre aşımı ya da hatalı sistem girişi gümrük işlemlerinin aksamasına neden olabileceğinden muhasebe ve lojistik ekiplerinin süreç takvimini birlikte yönetmesi önerilir.
Gemi kumanyası faturasında hangi istisna kodu kullanılmalıdır?
İhracat hükmündeki kumanya teslimlerinde faturada ilgili KDV istisna kodu belirtilmesi zorunludur. Kullanılacak kod, teslimin niteliğine ve işlemin hangi mevzuat kapsamında değerlendirildiğine göre değişebilir. Doğru kodun seçilmemesi işlemin ihraç kayıtlı sayılmamasına ve vergi dairesi işlemlerinin aksamasına yol açabilir. Güncel kod listesi için Gelir İdaresi Başkanlığı kaynaklarından teyit alınması önerilir.
Kara sahalarına (maden, enerji tesisi) yapılan kumanya teslimlerinde ihracat prosedürü uygulanır mı?
Hayır. Kara sahalarına yapılan yurt içi teslimlerde ihracat prosedürü uygulanmaz; standart ticari fatura ve sevk irsaliyesi düzenlenmesi yeterlidir. Ancak fatura tarihinin teslim tarihiyle uyumlu olması ve belge arşivinin Vergi Usul Kanunu’na uygun biçimde tutulması gerekir. Teslimat noktasının uzaklığı belge zincirinin daha titiz kurgulanmasını zorunlu kılar.
Sevk irsaliyesi ve teslim fişleri ne kadar süre saklanmalıdır?
Sevk irsaliyeleri ve teslim fişleri, gümrük idaresinin talebi halinde sunulmak üzere mevzuatta belirlenen süreler boyunca muhafaza edilmek zorundadır. Saklama süresi vergi mevzuatı ve gümrük mevzuatı açısından farklılık gösterebileceğinden, uygulanacak süre için güncel mevzuat ve gerektiğinde uzman görüşü esas alınmalıdır.