Son Tüketim Tarihi (STT) ve Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT), gıda etiketlerinde yer alan iki farklı tarih bilgisidir ve birbirinin yerine kullanılamaz. Bu iki kavramın doğru anlaşılması hem gıda güvenliği açısından zorunlu hem de gıda israfının önlenmesi açısından kritik önem taşır. Gıda işletmecileri için bu ayrım; doğru etiketleme, mevzuat uyumu ve müşteri güveni bakımından temel bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.
Yasal Çerçeve: Hangi Mevzuat Düzenliyor?
Gıdaların etiketlenmesine ilişkin kurallar, 26/1/2017 tarihli Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Bu yönetmelik, 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu’nun ilgili maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Kılavuz; gıda etiketlerinde yer alan ve ürünün raf ömrünü belirten tarih bilgisine ilişkin gıda işletmecilerine rehberlik etmek, uygulamada birlikteliği sağlamak ve tüketicileri bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği kapsamında gıda etiketlerinde raf ömrünü belirten tarih bilgisi zorunlu bir bilgidir. Bu zorunluluk, hazır ambalajlı tüm gıdalar için geçerlidir. Türk Gıda Kodeksi hakkında daha ayrıntılı bilgiye ulaşmak için Türk Gıda Kodeksi Nedir? Kapsamı ve İşlevi başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Son Tüketim Tarihi (STT) Nedir?
Son Tüketim Tarihi (STT), mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ve bu nedenle insan sağlığı açısından kısa süre içerisinde tehlike oluşturması muhtemel olan gıdaların tüketilebileceği son tarihtir. Bu tarih, kalite değil; doğrudan gıda güvenliği ile ilişkilidir.
Mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ve bu yüzden kısa bir süre sonra insan sağlığı açısından tehlike teşkil etmesi muhtemel olan kanatlı eti ve ürünleri, balık, kırmızı et ve ürünleri, süt ve süt ürünleri gibi gıdalarda STT kullanılır. Pastörize süt, peynir, yoğurt, tereyağı ve et ürünleri STT belirtilmesi gereken gıdalara örnek olarak verilebilir.
Son tüketim tarihi geçmiş ürünlerin kullanılması uygun değildir. Mevzuat gereği son tüketim tarihi geçmiş ürünlerin satışı yasaktır. STT’si geçen gıda, duyusal özelliklerinde değişiklik olmasa bile tüketilmemelidir.
Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) Nedir?
TETT; gıdanın etiketi üzerinde belirtilen koşullara uygun şekilde muhafaza edildiğinde, kendine has özelliklerini koruduğu süreyi gösteren tarihtir. TETT, STT’den farklı olarak gıdanın; tazelik, tat ve aroma gibi kalite kriterleri ve duyusal özelliklerine dayanılarak belirlenmektedir.
Uygun muhafaza koşullarında ve ambalaj bütünlüğü bozulmadığı sürece oda sıcaklığında kolay bozulmayan bakliyat, makarna, bitkisel sıvı yağlar, alkolsüz içecekler, çay, kahve gibi gıdalarda TETT kullanılır. Oda sıcaklığında mikrobiyolojik açıdan çabuk bozulmayan, genellikle bitkisel kaynaklı gıdalarda TETT kullanılır.
Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) geçmiş ürünler, tat, koku, görünüş gibi bozulmaların olmaması koşulu ile piyasada bulunabilir. Bu tarihten sonra gıdanın kalitesi ve besin değeri azalmaya başlayabilir.
Etiket Üzerinde Nasıl Yazılır?
TETT etiket üzerinde “Tavsiye edilen tüketim tarihi” ifadesi açık bir şekilde kullanılarak veya “… tarihinden önce tüketilmesi tavsiye edilir.” şeklinde belirtilir. Son tüketim tarihi, etiket üzerinde “Son tüketim tarihi” ifadesi açık bir şekilde kullanılarak veya “…. tarihine kadar tüketiniz.” şeklinde belirtilir.
STT veya TETT bilgisiyle birlikte gıdanın hangi koşullarda muhafaza edilmesi gerektiğinin de belirtilmesi zorunludur. Gıda etiketi üzerinde; STT veya TETT ifadesi ile tarih bilgisi, kolayca görülebilecek, açıkça okunabilecek, arka plan rengiyle kontrast oluşturacak ve silinmeyecek şekilde belirtilmelidir.
Aynı ürün üzerinde STT ve TETT birlikte bulunamaz; aynı ürün üzerinde hem STT hem TETT bulunmaz, bunlardan sadece biri tercih edilir. İthal ürünlerin etiketlemesine ilişkin ek yükümlülükler için İthal Gıdada Etiketleme ve Türkçe Etiket Zorunluluğu rehberimize başvurabilirsiniz.
Raf Ömrü Nasıl Belirlenir? Gıda İşletmecisinin Sorumluluğu
Gıdaların raf ömrünün belirlenmesi ve etiket üzerinde belirtilmesi, Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliğine göre gıda işletmecilerinin sorumluluğundadır.
Raf ömrünün (STT veya TETT) belirlenmesinde gıdanın mikrobiyolojik, kimyasal ve fiziksel dayanıklılığının belirlendiği raf ömrü testlerinin yapılması ve sonrasında sonuçların teknik deneyim ve yeterliliği olan uzmanlarca değerlendirilmesi gereklidir. Gıdalarda raf ömrünü belirten tarih bilgisi belirlenirken; 5996 sayılı Kanun kapsamında Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik, Gıda Hijyen Yönetmeliği ile birlikte Türk Gıda Kodeksi hükümleri dikkate alınır.
Tavsiye edilen tüketim tarihi geçmiş gıdaların insan tüketimine uygunluğu gıda işletmecilerinin sorumluluğunda olup Bakanlıkça bu kapsamda da denetimler yapılmaktadır. Gıda işletmesi kaydı ve onay belgesi süreçleri için Gıda İşletme Kayıt ve Onay Belgesi Nedir, Nasıl Alınır? rehberimize göz atabilirsiniz.
TETT’si Geçmiş Ürünlerin Satışı: Koşullar ve Sorumluluklar
TETT’si geçmiş gıdaların satışa sunulması; ancak ürünün güvenilir olması, duyusal özelliklerinde (tat, koku, görünüş) bozulma bulunmaması, ambalaj bütünlüğünün korunmuş olması ve uygun muhafaza koşullarında bulundurulması şartlarına bağlıdır.
Bu çerçevede, TETT’si geçmiş her ürün halk sağlığı açısından riskli olarak değerlendirilmemekte, resmi kontroller sırasında ürün bazında güvenilirlik şartları incelenmektedir. Gıda işletmecisi TETT’si geçmiş gıdaları diğer gıdalardan net bir şekilde ayrıştırarak buna ilişkin bilgilendirmeyi tüketiciye sunmalıdır. Bu gıdalar, gıda satış noktalarında özel olarak belirlenen ayrı reyonlarda satışa sunulmalıdır.
Not: STT’si geçmiş ürünlerin satışı yasal olarak yasaktır ve ürünlere el konulması dahil idari yaptırım uygulanabilir. TETT’si geçmiş ürünlerin satışında ise gıda işletmecisi, ürünün güvenilirliğini teyit etmekle yükümlüdür. Güncel ceza hükümleri ve yaptırım tutarları için yetkili mercilerden ve güncel mevzuattan teyit alınması önerilir.
STT ile TETT Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | Son Tüketim Tarihi (STT) | Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) |
|---|---|---|
| Temel Amacı | Gıda güvenliği | Gıda kalitesi |
| Belirleme Kriteri | Mikrobiyolojik bozulma riski | Tazelik, tat, aroma gibi duyusal özellikler |
| Tipik Ürün Grupları | Et, süt, yoğurt, balık, kanatlı eti | Bakliyat, tahıllar, makarna, çay, bitkisel yağlar |
| Etikette İfade Biçimi | “…tarihine kadar tüketiniz.” | “…tarihinden önce tüketilmesi tavsiye edilir.” |
| Tarih Geçtikten Sonra Satış | Yasal olarak yasak | Koşullu olarak mümkün (duyusal kontrol zorunlu) |
| Tarih Geçtikten Sonra Tüketim | Kesinlikle uygun değil | Bozulma belirtisi yoksa değerlendirilebilir |
| Aynı Üründe Birlikte Kullanım | Mümkün değil; yalnızca biri seçilir | |
Gıda İsrafı ve STT/TETT Farkını Doğru Anlamanın Önemi
Gıda kaybı ve israfını en aza indirmek için gıdanın raf ömrünün gıda işletmecisi tarafından doğru belirlenmesi, Son Tüketim Tarihi veya Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi kavramlarının da tüketici tarafından doğru bilinmesi önem arz etmektedir.
Türkiye’de Son Tüketim Tarihi’nin (STT) ne anlama geldiği bilinirken, Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi (TETT) ile ilgili bilgilerin yetersiz olduğu ve bu yüzden bilinçsiz hareket edilerek gıda israfına neden olunduğu görülmektedir. Bu farkı doğru bilen gıda işletmecileri hem mevzuata uygun hareket eder hem de tedarik zincirinde gereksiz fire ve iadeyi azaltır.
Gıda satış noktaları ve gıda bankaları, TETT’si geçmiş bir gıdanın satış ve/veya bağışını yapacağı zaman, görünüş-koku-tadının ve ambalaj bütünlüğünün bozulmamış olduğuna yönelik kontrolleri yapmalı ve gıdayı uygun muhafaza koşullarında saklamalıdır. Bu yaklaşım, kurumsal sosyal sorumluluk çerçevesinde de giderek daha fazla önem kazanmaktadır.
İlgili rehberler
Sık sorulan sorular
STT ve TETT arasındaki temel fark nedir?
STT (Son Tüketim Tarihi) doğrudan gıda güvenliğiyle ilgilidir; mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen ürünlerde kullanılır ve bu tarihin geçmesi ürünün tüketilmemesi gerektiği anlamına gelir. TETT (Tavsiye Edilen Tüketim Tarihi) ise kalite kriterleriyle ilgilidir; tat, aroma ve tazelik gibi duyusal özelliklerin korunduğu süreyi gösterir. TETT geçmiş ürünler, bozulma belirtisi yoksa değerlendirilebilir.
Hangi ürünlerde STT, hangi ürünlerde TETT kullanılır?
Kanatlı eti, kırmızı et, balık, pastörize süt, yoğurt, peynir ve tereyağı gibi mikrobiyolojik açıdan kolay bozulabilen hayvansal gıdalarda STT kullanılır. Bakliyat, makarna, tahıllar, çay, kahve, bitkisel sıvı yağlar ve alkolsüz içecekler gibi oda sıcaklığında mikrobiyolojik açıdan çabuk bozulmayan, genellikle bitkisel kaynaklı gıdalarda ise TETT kullanılır.
TETT’si geçmiş bir ürün satışa sunulabilir mi?
Evet; ancak belirli koşullara bağlıdır. TETT’si geçmiş ürünün tat, koku ve görünüş açısından bozulma belirtisi taşımaması, ambalaj bütünlüğünün korunmuş olması ve uygun muhafaza koşullarında saklanmış olması gerekir. Bu ürünler diğer gıdalardan ayrı reyonlarda satışa sunulmalı ve tüketici açıkça bilgilendirilmelidir. Ürünün güvenilirliğini teyit etmek gıda işletmecisinin sorumluluğundadır.
STT geçmiş bir ürün satışta bulunursa ne olur?
STT’si geçmiş gıdaların piyasada bulunması yasal olarak yasaktır. Resmi kontroller sırasında bu durum tespit edildiğinde 5996 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde idari yaptırım uygulanmakta ve ürünlere el konulabilmektedir. Güncel yaptırım miktarları ve işlem detayları için yetkili mercilerden ve güncel mevzuattan teyit alınması önerilir.
Raf ömrünü kim belirler ve hangi kriterlere göre belirlenir?
Raf ömrünün belirlenmesi gıda işletmecisinin sorumluluğundadır. Bu belirleme yapılırken gıdanın mikrobiyolojik, kimyasal ve fiziksel dayanıklılığını ölçen raf ömrü testleri yapılır; sonuçlar teknik deneyim sahibi uzmanlarca değerlendirilir. Süreçte Türk Gıda Kodeksi hükümleri ile Gıda Hijyen Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuat dikkate alınır.