Gıda katkı maddeleri, tek başına tüketilmeyen; gıdanın işlenmesi, korunması veya duyusal özelliklerinin iyileştirilmesi amacıyla gıdaya ilave edilen maddelerdir. Türkiye’de bu maddelerin kullanımı, Türk Gıda Kodeksi çatısı altında yürürlükte olan Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği ile düzenlenmektedir. Tedarikçilerin, üreticilerin ve satın alma sorumlularının bu mevzuatı doğru okuması; hem yasal uyum hem de ürün kalitesi açısından kritik önem taşır.
Yasal Dayanak: TGK Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği
Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği, AB’nin 16/12/2008 tarihli ve (AT) 1333/2008 sayılı gıda katkı maddelerine ilişkin Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü dikkate alınarak Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır. Önceki düzenleme olan 30/6/2013 tarihli ve 28693 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmış ve 13 Ekim 2023 tarihli yeni yönetmelik geçerlilik kazanmıştır.
Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği, gıda üreticileri ve gıda üretimi için hammadde sağlayanların en çok kullandığı mevzuatlardan biridir; yasalara uyum konusunda sorun yaşamamak için bu yönetmeliğe son derece hakim olunması gerekmektedir.
Ülkemizin gıda katkı maddeleri mevzuatı ilgili AB mevzuatı ile büyük ölçüde uyumludur ve Yönetmelikte AB mevzuatında izin verilen gıda katkı maddeleri yer almaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı bu listeleri, Avrupa Birliği’nin katkı maddeleri ile ilgili mevzuatı ve güncellemelerini Türkiye’ye özgü koşulları da dikkate alarak hazırlamaktadır.
E-Kodu Nedir ve Ne Anlama Gelir?
E kodu, bir gıda katkı maddesinin Avrupa Birliği tarafından güvenlik değerlendirmesinden geçtiğini ve gıdalarda kullanımının onaylandığını gösteren bir kimlik numarasıdır; buradaki “E” harfi “Europe” (Avrupa) kelimesini temsil eder.
Gıda katkı maddeleri listesi E kodu sırasına göre sunulmakta olup E kodu, gıda katkı maddesi listeye eklendiğinde verilen bir referans numarasıdır. Son yıllarda E kodu ifadesi tüketiciler tarafından endişe ile algılanabilmektedir; ancak bir gıda katkı maddesine E kodu verilmesi, bu katkı maddesinin güvenilirliğinin değerlendirildiği ve Avrupa Birliği’nde ve ülkemizde kullanımına izin verildiği anlamına gelmektedir.
E kodu veya INS numarası, o katkı maddesinin toksikolojik testleri geçerek onaylandığının ve güvenli olarak kabul edildiğinin kanıtıdır. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği’nde katkı maddeleri kimyasal isim ve “E” koduna göre listelenmektedir.
İzin Verilen Katkı Maddelerinin Sınıflandırılması
Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği’nde şu anki verilere göre 334 tane izinli katkı maddesi teknolojik işlevlerine göre 27 farklı sınıf altında toplanmaktadır. Bu sınıflar yedi temel işlev grubu etrafında şekillenmektedir:
- Raf ömrünü uzatanlar: Koruyucular ve antioksidanlar.
- Renklendiriciler.
- Tatlandırıcılar.
- Aroma arttırıcılar.
- Yapı, hazırlama ve pişme özelliği geliştiriciler: pH ayarlayıcılar, asitler, topaklanmayı önleyiciler, emülgatörler, nem vericiler, kabartıcılar, stabilizörler, jelleştiriciler ve kıvam arttırıcılar.
Katkı maddeleri yoğun toksikolojik testlerden geçtikten sonra ve hiçbir zararlı etkileri olmadığı ispatlandığında onay alarak izinli katkı maddeleri listesine eklenmektedir. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği’nin eklerindeki listelerde onayı alınan katkı maddeleri ile birlikte bunların hangi gıdalarda ne kadar kullanılabileceği konusu belirtilmektedir.
Kullanım İzni Koşulları ve Quantum Satis İlkesi
Yönetmeliğin eklerinde yer almayan bir madde, gıda katkı maddesi olarak kullanılamaz. Bir gıda katkı maddesi; mevcut bilimsel kanıtlara dayalı olarak önerilen kullanım miktarı tüketici sağlığı açısından güvenlik riski doğurmuyor, ekonomik ve teknolojik açıdan uygulanabilir başka yöntemlerle gerçekleştirilemeyecek makul teknolojik bir ihtiyaç bulunuyor ve ilgili diğer mevzuat kurallarına uyuyorsa yönetmeliğin eklerinde yer alabilir.
Kullanım miktarları açısından önemli bir kavram olan quantum satis ilkesine de dikkat edilmesi gerekir. “Quantum Satis” olarak belirtilen katkı maddelerinde bir kullanım üst sınırı yoktur, ihtiyaç kadar kullanılabilir. Bunun dışındaki katkı maddeleri ise Yönetmeliğin Ek-II Bölüm E’sinde gıda kategorisi bazında belirlenen maksimum kullanım düzeylerine tabidir; bu sınırlar güncel mevzuattan teyit edilmelidir.
Genel anlamda katkı maddesi kullanım miktarı, istenen etkiyi yerine getirebilecek gerekli olan en düşük miktar olarak belirlenmektedir. Kullanılan katkı maddeleri, gıdanın doğasını, içeriğini veya kalitesini tüketiciyi yanıltacak şekilde değiştirerek ya da kusurlu hammaddenin kullanımının veya hijyenik olmayan uygulama ve yöntemlerin etkilerini maskeleyerek gıda sahtekârlığına meydan vermemelidir.
Etiketlemede E-Kodlarının Kullanımı
Tüketicilerin bilgilendirilmesi açısından paketlenmiş gıdaların etiketlerindeki içerik bölümünde, kullanılan gıda katkısının teknolojik işlevini belirten sınıf adı ile birlikte bildirilmesi gerekmektedir. Gıda katkı maddelerinin kullanıldığı gıda ürünlerinin etiketlerinde ilgili fonksiyonel sınıf adını takiben kendi özel adları veya E kodları ile birlikte yer verilebilmektedir.
Ancak tüketicilerden alınan bildirimlerde, katkı maddesinin etikette sadece E kodu ile yazılmasının satın alma tercihini doğrudan etkileyen unsurlardan olduğu göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle kurumsal alıcılar, tedarikçilerinden E kodu yanı sıra maddenin fonksiyonel sınıf adını ve kimyasal adını da ayrıntılı olarak talep edebilir.
Belirli renklendiriciler söz konusu olduğunda ise ek bir etiket uyarısı zorunlu hale gelmektedir. İlgili renklendiriciler için etiket üzerinde “Renklendirici(ler)nin adı veya E kodu: Çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri bulunabilir.” uyarısının yer alması gerekmektedir. Gıda etiketinde bulunması zorunlu bilgiler hakkında daha ayrıntılı bilgi için ilgili rehberimize başvurabilirsiniz.
Yönetmelik Eklerinin Yapısı ve Kullanımı
Yönetmeliğin kendisi kısa olmakla birlikte, yaklaşık 350 sayfalık Ek bölümü ilk bakışta karmaşık görünmektedir. Ek bölümü; gıda katkı maddelerinin sınıflandırılması, E kodları ve gıda kategorilerinde hangi katkılara izin verildiği gibi birçok bilgiyi içermektedir.
Yönetmelik ekleri aşağıdaki gibi yapılandırılmıştır:
- Ek-II, Bölüm A: Katkı maddesi ve renklendirici bulunmasına izin verilmeyen gıdaları listeleyen genel hükümler.
- Ek-II, Bölüm D: Gıda kategorileri listesi.
- Ek-II, Bölüm E: Gıda kategorilerinde izin verilen gıda katkı maddeleri ve kullanım koşulları; gıda üretiyorsanız ürününüzde izin verilen katkı maddelerine ve limitlerine buradan bakılır.
- Ek-5: Bazı renklendiricileri içeren gıdaların etiketlerinde yer alması gereken ilave bilgi. Ek-6: Türkiye’de üretilen bazı ürünler ve bunlarda kullanılması yasaklanan gıda katkı maddeleri.
Gıda üreticisi iseniz ürününüzde bulunabilecek katkı maddeleri ve limitlerine bakarken önce Ek-2, Bölüm A’da verilen Tablo 1 ve Tablo 2’ye bakılması önerilir. Ürün burada belirtiliyorsa, katkı maddesi veya renklendirici kullanılamaz.
Denetim ve Aykırılık Durumunda Uygulanan Yaptırımlar
Bu Yönetmeliğe aykırı davrananlar hakkında 5996 sayılı Kanunun ilgili maddelerine göre yaptırım uygulanır. Yaptırım türleri ve tutarları 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında düzenlenmekte olup güncel tutarlar için yürürlükteki mevzuattan teyit alınmalıdır.
Gıda denetimleri ve Tarım ve Orman Bakanlığı kontrolleri hakkında ayrıntılı bilgi edinmek, uyum süreçlerini kolaylaştıracaktır. Denetimlerde katkı maddesi listeleri, kullanım miktarları ve etiket bilgileri birlikte değerlendirilmektedir.
Not: Yönetmelik Ek-II Bölüm E’sinde yer alan kategori bazlı kullanım limitleri ve izin verilen katkı maddesi listeleri düzenli olarak güncellenmektedir. Üretim reçetelerinizi hazırlarken veya tedarikçi onayı yaparken bu listelerin güncel halini Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden teyit etmeniz zorunludur.
| Konu | Açıklama | Dikkat Edilmesi Gereken Nokta |
|---|---|---|
| İzin listesi | Yalnızca Ek-II ve Ek-III’te yer alan maddeler kullanılabilir | Liste dışı madde kullanımı yasaktır |
| E-kodu | AB güvenlik değerlendirmesinden geçmiş katkı maddelerinin kimlik numarası | Etikette fonksiyonel sınıf adıyla birlikte belirtilmelidir |
| Quantum Satis | Belirli katkılarda sabit üst sınır yoktur; teknolojik ihtiyaç kadar kullanılır | Teknolojik gereklilik belgelenmelidir |
| Gıda kategorisi | Her katkının hangi kategoride kullanılabileceği Bölüm E’de tanımlıdır | Kategori tespiti yanlışsa izin değerlendirmesi de hatalı olur |
| Bebek gıdaları | Yönetmelik eklerinde ayrıca belirtilmediği sürece katkı maddesi kullanımı yasaktır | Özel mevzuat hükümleri önceliklidir |
| Renklendirici uyarısı | Belirli renklendiriciler için zorunlu ek etiket uyarısı mevcuttur | İlgili Ek-5 kapsamında kontrol edilmelidir |
| Denetim otoritesi | Tarım ve Orman Bakanlığı | 5996 sayılı Kanun kapsamında yaptırım uygulanır |
Sık sorulan sorular
E-kodu olmayan bir katkı maddesi gıdalarda kullanılabilir mi?
Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği’nin eklerinde yer almayan hiçbir madde gıda katkı maddesi olarak kullanılamaz. E-kodu, maddenin Avrupa Birliği güvenlik değerlendirmesinden geçtiğini ve ülkemiz mevzuatında da onaylandığını gösterir. Listede bulunmayan maddeler yaptırım riski doğurur.
Etikette E-kodu yazmak yeterli mi, yoksa madde adı da belirtilmeli mi?
Yönetmelik ve Gıda Etiketleme Yönetmeliği uyarınca etikette fonksiyonel sınıf adı (örneğin “koruyucu”, “renklendirici”) ile birlikte ya katkı maddesinin özel adı ya da E-kodu yazılabilir. İkisinden biri yeterli olmakla birlikte sektörel uygulamalarda genellikle her ikisi birden kullanılmaktadır. Tüketici algısını yönetmek açısından madde adının da eklenmesi tercih edilmektedir.
Quantum satis ilkesi hangi durumlarda geçerlidir?
Quantum satis; yönetmelikte belirli bir üst kullanım sınırı verilmemiş katkı maddeleri için geçerlidir. Bu maddeler teknolojik amaca ulaşmak için gerekli olan en düşük miktarda kullanılır. Sabit bir rakamsal sınır bulunmasa da kullanımın gerekçelendirilmesi ve iyi üretim uygulamalarına dayanması şarttır. Hangi maddelerin bu kategoride yer aldığı Ek-II Bölüm E’den teyit edilmelidir.
Yeni bir gıda katkı maddesini listeye ekletmek mümkün müdür?
Evet. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri, Gıda Enzimleri ve Gıda Aroma Vericilerine İlişkin Ortak İzin Prosedürü Hakkında Yönetmelik kapsamında yeni bir katkı maddesinin listeye eklenmesi başvurusu yapılabilir. Başvurular Tarım ve Orman Bakanlığı’na iletilir; güvenlik değerlendirmesinin olumlu sonuçlanması halinde mevzuat güncelleme süreci başlatılır. Güncel prosedür detayları için ilgili yönetmelik metni incelenmelidir.
Bebek gıdalarında katkı maddesi kullanımı nasıl düzenlenmektedir?
Bebek formülleri, devam formülleri ve bebek ile küçük çocuk ek gıdalarında katkı maddesi kullanımı yönetmeliğin eklerinde ayrıca izin verilmedikçe yasaktır. Bu ürün grupları için genel izin listesi değil, özel beslenme amaçlı gıdalara ilişkin mevzuat hükümleri belirleyicidir. Üretici ve tedarikçilerin bu ayrımı dikkatle yönetmesi gerekir.